Een moderne kunstenaar in een moderne tijd
de moderne tijd is complex
Het is geen uitspraak die je gemakkelijk over jezelf als kunstenaar even zegt: ik ben een moderne kunstenaar - ik niet, in ieder geval. Maar het is een conclusie die ik na jaren schilderen achteraf uit mijn eigen abstracte kunst 'lees' als een ontwikkeling. Het is een tendens in mijn kunst die ik ook herken in recente kunst van andere moderne kunstenaars, designers of architecten die verwante kunst of design maken. Ook in de graffity op de muren van Amsterdam of in de moderne film.
Het heeft ermee te maken dat we in de huidige moderne tijd de dingen en verhoudingen ertussen als steeds complexer beginnen waar te nemen. Niet omdat wij complexer gaan worden, maar omdat de werkelijkheid nu eenmaal complex is en steeds complexer wordt door de enorme verwevenheid die op alle terrein op de wereld toeneemt. Alleen al de ingewikkeldheid rondom de euro is een illustratie; alles raakt op wereldnivo met elkaar verbonden en beïnvloed elkaar. Maar ook het gemak waarmee we over de hele wereld dagelijks communiceren. Een visueel plaatje van al dat verkeer over de hele aardbol gaat als het ware in dichte stromen en bewegingen van allerlei verschillende kleuren en diktes in lijn die elkaar kruisen of samenlopen. Dat kenmerkt onze moderne tijd en ook mij -en ons - als kunstenaars; in feite komt niemand daar onder uit.
Kijken is visueel denken
Waardoor kan moderne kunst inspireren? Doordat ze uitdaagt om anders of opnieuw naar de werkelijkheid te kijken.
Kijken zie ik steeds meer als een vorm van visueel denken. Het is eigenlijk denken, want in het kijken structureren we. We brengen en leggen al kijkend onderlinge relaties aan tussen de dingen, elementen, verschijnselen, indrukken onderling, en daarna tussen al die - alsmaar bewegende evoluerende - dingen en onszelf. We zitten in een whirlepool van de tijd, de grote historische tijd die zich elke dag uitdijt in op elkaar regarende moderne verschijnselen.
Uniek is hierbij dat we in de laatste decennia dit alles beginnen te ervaren op het nivo van de gehele wereld. Het lijkt erop dat we als moderne mens de fascinerende grens zijn overgestoken om op deze nieuwe schaal de inwerkingen van allerlei zaken in het leven te willen relateren met elkaar. Omdat we nu ook erkennen dat ze op elkaar inwerken.
En zelfs verder gaat deze schaal. Want het is ondertussen bijvoorbeeld overduidelijk dat de maan inwerkt op de aarde, zowel op de getijden van de zee als op de vloeibare binnenkern van de aarde waardoor vulcanisme wordt aangestuurd. De grens van wat we weten is eigenlijk niet zo belangrijk, het is belangrijker dat we erkennen dat we in een werkelijkheid leven die zo ongelofelijk complex is en waarvan allerlei elementen op elkaar inwerken, dat we manieren van kijken en van begrijpen moeten gaan toeëigenen en ontwikkelen die diezelfde complexiteit bezitten. Anders staan we met lege handen en kunnen we de processen niet aansturen of beïnvloeden.
Moderne kunst en de kunstenaar
Dit alles betekent voor mij als kunstenaar niet direct dat moderne kunst dan alleen goed is als die kunst de complexiteit zo uitgebreid mogelijk handen en voeten geeft in beeldtaal. Er is ook het gebied van de intuïtie, van het vermoeden, dat voorbij het weten ligt. Er blijven 'geheime' samenhangen die juist voor de moderne kunst zo inspirerend kunnen werken; juist omdat de kunst geen directe rekenschap hoeft af te leggen, waar de architect en de wetenschap wel op wordt afgerekend. Ik als kunstenaar zie de kunst als de opdracht om verder te fantaseren / verbeelden, weaarbij ik graag de nieuwe kennis als voedsel tot me neem.
Een ander aspect van de toenemende complexitiet is ook de vraag: hoe houden we het behapbaar, al die lopende en bewegende en op elkaar inwerkende verschijnselen die zich voordoen in enorme verwevenheden?
Er zal altijd een bepaalde beheersing, een manier van bevatten, van systematiseren nodig zijn. Omdat we de beperkingen van een menselijke schaal bezitten, psychisch, fysiek en zelfs in onze verbeelding. We kunnen niet alles bevatten, en zeker niet als het niet is samengevat of geordend.
Dezelfde beperking geldt voor de moderne kunst en kunstenaar, lijkt mij; het stelt eisen aan de kunst die tenminste deze complexiteit als onderwerp wil verbeelden. Er zijn visuele samenhangen nodig, onderlinge verhoudingen. anders worden we alleen maar overspoeld door een enorme veelvormigheid van fragmenten beeld. Er blijft de klassieke eis dat een kunstwerk de losse zaken van het leven tot een zekere essentie moet brengen.
Beeldende kunst kan daar zeker in bijdragen; de moderne kunstenaar verbindt zich om de complexiteit niet te ontkennen maar te erkennen, en vervolgens deze complexiteit terug te brengen tot essentiële visuele kernen en samenhangen. Dat zie ik als de uitdaging aan mijzelf als moderne beeldende kunstenaar.
Fons Heijnsbroek